Zbiory

Zabytki cechowe

Kolekcja zabytków cechowych jest najstarszą częścią muzealnego zasobu i dała początek dzisiejszym zbiorom. Pierwsze obiekty trafiły do naszego muzeum jako dary, w latach 1899-1924, i pozwoliły na gruntowne poznanie zarówno umiejętności rzemieślniczych, jak również ciekawych zwyczajów i obyczajów tej znaczącej zarówno liczbowo, jak i ekonomicznie grupy społeczności miejskiej. Ośrodkiem życia cechowego była gospoda, miejsce stałych spotkań, gdzie omawiano sprawy bieżące i rozsądzano spory. Przechowywano w niej cały zespół przedmiotów potrzebnych w urzędowaniu. Tu odbywały się obrzędy wyzwolin uczniów na czeladników, przyjęcia, podejmowanie wędrownych czeladników zatrzymujących się w mieście. W gospodzie omawiano wspólne sprawy, śpiewano, grano w kości czy karty. Zebraniu przewodniczył starszy cechu. Wyróżniał się on zawieszeniem cechowym, umieszczonym na piersi w formie ozdobnego kartusza z godłem cechu oraz buzdyganem, wzorowanym pod względem formy na buzdyganach wojskowych. W tej grupie pamiątek zachowało się zawieszenie cechu złotników z pocz. XVII w., wykonane z mosiądzu, miedzi pozłacanej, emaliowane i wysadzane szlachetnymi kamieniami, posiadające kształt poczwórnej kokardki z rozetką po środku, zwieńczonej koroną. Znakami dostojeństwa starszego cechu były również berełka, laski oraz pierścienie. Zachwyca precyzją wykonania złoty pierścień cechu złotników pochodzący z 1538 r. emaliowany, ozdobiony dwoma hermami pośrodku których osadzono chryzolit. Klejnot ten powstał prawdopodobnie w pracowni złotnika krakowskiego Ludwika. 
W skład inwentarza gospody cechowej wchodzą naczynia używane podczas wspólnych biesiad. Należą doń : kubki, dzbany, wilkomy czyli puchary. Wykonane przeważnie z cyny lub miedzi, znacznie rzadziej ze szkła, zachowały się w dość licznej grupie, głównie z II poł. XVIII i pocz. XIX w. Najbardziej reprezentacyjny charakter miały wilkomy. Zdobione rytowaniem lub plastycznymi dekoracjami, pokryte są przeważnie napisami fundatorów i godłami cechowymi. W tym zespole, na uwagę zasługuje niewątpliwie wilkom cechu mieczników z 1603 r. Jest to puchar ze szkła barwy zielonkawej, o dolnej krawędzi karbowanej. Na powierzchni szklanicy naniesiono malowidła przedstawiające godło mieczników zwieńczone koroną, datą oraz scenę Ukrzyżowania z Matką Boską i św. Janem.
Ozdobą wyposażenia gospody cechowej są skrzynki, tzw. lady służące do przechowywania pieniędzy cechowych, wotów, pieczęci, ksiąg, przywilejów. Przygotowane najczęściej z drewna rzadziej z metalu, na czterech nóżkach lub dwóch listwach z wiekiem na zawiasach. Wewnątrz lady znajdują się wydzielone szufladki i skrzyneczki. Nie brakuje w nich skrytek mieszczących się w podwójnym dnie bądź na wieku. Opatrzone są mocnym zamkiem, ozdobione najczęściej intarsjami, malowidłami temperowymi lub olejnymi. Wśród zabytków tej kategorii wyróżnia się lada cechu chirurgów z XVII. z zachowanym na wewnętrznej stronie wieka malowidłem, przedstawiającym miłosiernego Samarytanina. Zdobi gospodę skrzynia cechu rymarzy z 1784 r., dębowa, dekorowana ornamentem w kolorze złotym o motywach kwiatowych z herbem Krakowa .
Obesłanie cechowe zwane również "cechą do obsyłania" służyło do zawiadamiania o dniu i godzinie zebrania w gospodzie cechowej. Pełniło ono funkcję legitymacji, posiadało formę tabliczek drewnianych lub metalowych, zdobionych godłami cechowymi lub ich patronami. W zbiorach muzeum zachowało się kilkanaście obesłań różnych cechów. Wśród nich znaczące miejsce zajmuje obesłanie cechu złotników z 1614 r., wykonane z brązu złoconego przez Samuela Piaskowskiego w kształcie pierścienia z wyobrażeniem św. Eligiusza. Na uwagę zasługuje też obesłanie cechu mieczników z 1678 r.
Znaczną grupę w kolekcji cechowej zajmują wota - dary uczniów wyzwalających się na czeladników. Reprezentują je w naszych zbiorach głównie osiemnastowieczne tabliczki srebrne, kartusze z godłami cechowymi lub ich patronami. Innym rodzajem wotów są monety srebrne i medale, stare lub współczesne ofiarodawcom, opatrzone na awersie lub rewersie ich nazwiskami lub datą. W tym zbiorze do arcydzieł polskiego złotnictwa zaliczamy tzw. Złocistą Tabulę św. Eligiusza, dar Corneliusa Buisa z 1609 r. Jest to prostokątna tablica z miedzi złoconej, kuta, osadzona w drewnianych, rzeźbionych ramach. Przedstawia św. Eligiusza - patrona złotników, w stroju biskupim, zajętego kowaniem kubka w pracowni złotniczej wraz z czeladnikiem pracującym przy ogniu.
Jednym z najcenniejszych zabytków rzemiosła związanego z cechami krakowskimi jest srebrny relikwiarz w kształcie monstrancji, wykonany w pracowni złotnika Jana Piotrowskiego w 1747 r. oraz misternie zdobiony wspaniały ornat cechu krupników z XV w., uszyty ze wzorzystego jedwabiu z haftem wyobrażającym Drzewo Życia z Chrystusem Ukrzyżowanym. Do nielicznej grupy zachowanych wizerunków rzemieślników krakowskich należą miniaturowe portrety Grzegorza Przybyły, starszego cechu złotników i jego żony Katarzyny, wykonane w bukszpanie w 1534 roku .