Nowa Huta kojarzy się najczęściej z interesującym założeniem urbanistycznym miasta idealnego, kombinatem metalurgicznym, pomnikiem Lenina w Alei Róż, blokowiskami. Ale dzisiejszą Nową Hutę tworzą również dawne miejscowości, istniejące na tym terenie od wielu wieków, z ich kościołami, dworami i pałacami, należącymi w przeszłości do sławnych polskich rodów. "Zapomniane dziedzictwo Nowej Huty" to cykl wystaw, których celem jest pokazanie bogatej historii, tradycji i kultury terenów, na których w latach 50. XX wieku została wybudowana huta i nowe miasto. Ekspozycje są prezentowane w nowohuckim oddziale Muzeum Historycznego Miasta Krakowa od 2006 roku. Ich kuratorem jest Maria Lempart. Tegoroczna wystawa będzie poświęcona Krzesławicom.


"Zapomniane dziedzictwo Nowej Huty" 2006 - Kościelniki.

Kościelniki zostały przyłączone do Nowej Huty w 1973 roku jako osiedle, w skład którego weszły dawne wsie o średniowiecznym rodowodzie: Kościelniki, Górka Kościelnicka, Stanisławice i Cło. Tworzyły one tzw. klucz kościelnicki, którego centrum stanowił dwór z rozległym parkiem oraz folwark dworski. Pierwsze wzmianki o Kościelnikach w źródłach pisanych pochodzą z XIV w. Przez wieki były one siedzibą możnych rodów: Odrowążów, Kurozwęckich, Potockich,Wodzickich. W 1787 roku, gdy w pałacu rezydowali Wodziccy, do Kościelnik zawitał król Stanisław August Poniatowski (1732–1798). Celem wizyty było spotkanie ikrola z siostrą - Izabelą Branicką (1730–1808). Na pamiątkę tego wydarzenia Eliasz Wodzicki wzniósł obok pałacu pomnik, z którego zachowały się jedynie pozostałości. Wodziccy mieszkali w Kościelnikach do czasów II wojny światowej. W 1945 r., na mocy dekretu o reformie rolnej, majątek został im odebrany i przeszedł w ręce państwa. Od tego momentu zaczął się powolny proces dewastacji całego założenia rezydencjonalnego. Pod koniec lat 90. XX w. zniszczona rezydencja powróciła w ręce prawowitych właścicieli. Obecnie trwa remont pałacu, proces rekultywacji ogrodów i parku, mający doprowadzić do przywrócenia temu miejscu dawnej świetności.


 

Fot. 1. Fasada pałacu Wodzickich w Kościelnikach , aut. fot. niezn., 1909 r., własność rodziny Nowinów-Konopków. Fotografia zamieszczona w publikacji M. Lempart, "Zapomniane dziedzictwo Nowej Huty. Kościelniki", Kraków 2006.

 

 

 Fot. 2. I. Nowina-Konopka, "Wizja dawnego zameczku", 2000 r., własność autora. Fotografia zamieszczona w publikacji m. Lempart, "Zapomniane dziedzictwo Nowej Huty. Kościelniki", Kraków 2006. 
 

Fot. 3. Widok pałacu z ruin oficyny wschodniej, fot. J. Korzeniowski, 2005., wł. Muzeum Historycznego Miasta Krakowa



"Zapomniane dziedzictwo Nowej Huty" 2007 - Pleszów.

Od czasów historycznych wieś była położona na ważnym trakcie łączącym Kraków z Sandomierzem. Nazwa "Pleszów" po raz pierwszy pojawiła się w źródłach w 1313 roku i pochodzi od staropolskiego słowa "plesz", co oznacza "łysina". Być może był to przydomek jednego z pierwszych właścicieli. Na terenie wsi od XV wieku mieszkały możne rody magnackie - Tarnowscy, Ostrogscy, Sanguszkowie, Czartoryscy.  W 1794 roku przez wieś przechodził Tadeusz Kościuszko (1746-1817), idący do powstania ze swoimi wojskami.  W 1829 roku majątek pleszowski przeszedł w ręce bogatej mieszczańskiej rodziny Kirchmayerów. Założyli oni w Pleszowie olejarnię i gorzelnię. Po słynnym w ówczesnym Krakowie "krachu Kirchmayera", który miał miejsce w 1875 roku, Pleszów przechodził w ręce różnych właścicieli. W czasach XX-lecia międzywojennego w pałacu mieściła się karczma, następnie sierociniec.  W okresie II wojny światowej miszkancy Pleszowa zaangażowali się w walkę z okupantem - wielu z nich przystapiło do Batalionów Chłopskich, w jedym z domów działała konspiracyjna szkoła podoficerska.W czasach powojennych, w 1949 roku zapadła decyzja o budowie na terenie wsi, kombinatu metalurgicznego. Nieopodal stanęły abraki robotnicze, do których przylgnęła nazwa "Meksyk". Od tej pory w historii wsi pojawił się nowy, industrialny wątek.

Fot. 1. Pałac w Pleszowie, 2007 rok, aut. fot. R. Korzeniowski, wł. Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Ilustracja pochodzi z publikacji M. Lempart pt. "Zapomniane dziedzictwo Nowej Huty. Pleszów", Kraków 2007.

 

 

 

Fot. 2. Pleszowianki, 1925 rok, aut. fot. niezn; wł. Anny Adamczyk-Gajoch. Ilustracja pochodzi  z publikacji M. Lempart, "Zapomniane dziedzictwo Nowej Huty. Pleszów", Kraków 2007.

 

Kościół Narodzenia NMP, św. Wincentego w Pleszowie
Około 1800 roku książęta Kazimierz i Józef (1740-1810) Czartoryscy - dziedzice Pleszowa, postanowili ufundować nowy kościół. Zaprojektował go ksiądz-architekt Sebastian Sierakowski (1743-1824), w stylu klasycystycznym. Budowę zakończono w 1806 roku. Wtedy też zburzono stary, drewniany kościółek. Wyposażenie nowej światyni, z posadzką włącznie zakupiono z wyburzanego właśnie w Krakwoie kościoła Wszystkich Świętych. Kościół został konsekrowany w 1865 roku. Otrzymał wtedy nowej wyzwanie - Narodzenia NMP.
 

Fot. 3. Kościół św. Wincentego w Pleszowie, 2006 rok, aut. fot. W. Rospondek, wł. autora. Ilustracja pochodzi z publikacji M. Lempart, "Zapomniane dziedzictwo Nowej Huty. Pleszów", Kraków, 2007. 


"Zapomniane dziedzictwo Nowej Huty" 2008 - Łuczanowice
 

Łuczanowice to kolejna malownicza wieś, o bogatej historii, która w 1973 roku znalazła się w administracyjnym obszarze Krakowa, na terenie dzielnicy Nowa Huta. Pod koniec XIV wieku pojawia się pierwszy raz nazwa wsi, w dawnym brzmieniu: "Lucjanowice". Dzieje tego miejsca wiążą się z możnymi rodami. Na przestrzeni wieków mieszkali tutaj Żeleńscy, Wielowyejscy, Mycielscy. Dzieje Łuczanowic sa najbardziej związane z obecnością Żeleńskich i Mycielskich. Z pierwszymi z wymienionych łączy się wątek historii Łuczanowic, związany z protestantyzmem. Od 1560 roku właścicelem Łuczanowic był Bartłomiej Żeleński (zm. 1580), starosta sandomierski. Przyjął on wyznanie kalwińskie. Wyznawcą kalwinizmu był także jego syn - Stanisław Żeleński (przed 1580-1646). Ze względu na wzrost popularności wyznania, w 1626 roku Stanisław Żeleński zdecydował o budowie kaplicy protestanckiej, którą udało się ukończyć dopiero 10 lat później. W 1636 roku w Łuczanwoicach, w nowo oddanym zborze, miał meijsce zjazd wyznawców kalwinizmu i luteranizmu, na którym zawarto unię, pozwalającą wyznaniom reformowanym na większa konsolidację, wobec prześladowań ze strony katolików. Zbór w Łuczanowicach służył protestantom do 1687 roku. Wtedy to na mocy wyroku sądu trybunalskiego, pozwolono protestantom jedynie na prywatna formę kultu, totez kaplicę zamknięto. W 1692 roku, gdy zmarł Stanisław Żeleński - wnuk założyciela gminy protestanckiej w Łuczanowicach - jego pogrzeb prowadziło trzech duchownych protestanckich. Zostało to uznane przez katolików za złamanie postanowień wyroku. Od tej pory nabożeństwa protestanckie odbywały się już tylko we dworze.

 

Drugi ważny ród związany z historią Łuczanowic - Mycielscy, stał sie ich właścicielem w 1888 roku za sprawą Władysława Mycielskiego. W gościnnym domu państwa Mycielskich zaczęli bywać przedstawiciele świata artystycznego. W 1902 roku Władysław Mycielski zdecydował o wybudowaniu nowego pałacu, nieopodal dworu. W 1928 roku kard. Adam Stefan Sapiecha, pozwolił na odprawianie nabożeństw katolickich w dawnej kaplicy kalwińskiej, włączonej w założenie architektoniczne nowego pałacu. Projektantem budowli był Tadeusz Stryjeński (1849-1943). W Łuczanowicach Mycielski założył mleczarnię, z której nabiał trafiał do sieci lokali w Krakowie. W majątku Mycielskich zatrudnienie znalazło wielu mieszkańców wsi. W czasie II wojny światowej w pałacu można było wysłuchać wiadomości z frontu płynących z nielegalnego radioodbiornika. Działała także mleczarnia, z której produkty trafiały do partyzantów, działających w okolicach Puszczy Niepołomickiej. Po II wojnie światowej, ze względu na zmianę ustroju Mycielscy musieli opuścić swoją posiadłość - stała się ona majątkiem państwowym. Podczas pierwszego etapu budowy Nowej Huty i kombinatu, do pałacu zostali dokwaterowani junacy Służby Polsce. W 1953 roku, ze wzgledu na katastrofalny stan techniczny, rozebrano dwór modrzewiowy, sąsiadujący z pałacem, a w pałacowej kaplicy zrobiono zlewnię mleka. Dziś w pałacu mieszczą się mieszkania socjalne, oraz Klub Aneks. Do funkcji sakralnych przwrócono kaplicę.

 

Fot. 1. Pałac w Łuczanowicach projektu Tadeusza Stryjeńskiego z 1902 roku, stan z 2007 roku., aut. fot. R. Korzeniowski, wł. Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Ilustracja pochodzi z publikacji M. Lempart, "Zapomniane dziedzictwo Nowej Huty. Łuczanowice", Kraków 2008.

Fot. 2. Elżbieta i Jerzy Mycielscy w łuczanowickim ogrodzie, 1936 rok, aut. fot. niezn; wł. prywatna. Ilustracja pochodzi z okładki książki M. Lempart, "Zapomniane dziedzictwo Nowej Huty. Łuczanowice", Kraków 2008.



Cmentarz kalwińaski w Łuczanowicach.

Cmentarz w Łuczanowicach, zwany potocznie "kopcem lutrów", został założony w 1787 roku przez Marcjana Stanisława Żeleńskiego (1735-1823) - pułkownika, asesora sądów zadwornych Stanisława Augusta Poniatowskiego (1732-1798). Na cmentarzu znajduje się kopiec, zwieńczony obeliskiem, z kryptą grobową w środku. W niej znajdują się prochy Żeleńskich. Zaniedbany cmentarz, od połowy lat 80. XX wieku został poddany renowacji. 25 września 1993 roku odbyło się uroczyste poświęcenie odnowionego cmentarza, nad którym opiekę sprawuje gmina protestancka.

 

 

 Fot. 3. Nagrobki na cmentarzu w Łuczanowicach, 2007 rok, aut. fot. R. Korzeniowski, wł. Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. 

 

Zapomniane dziedzictwo Nowej Huty" 2009 - Branice i Ruszcza

Ruszcza i Branice to dawne wsie podkrakowskie, obecnie położone na terenie dzielnicy Nowa Huta, które przez ponad 600 lat pozostawały w ręku jednej rodziny - Gryfitów, którzy od nazwy posiadłości przyjęli nazwisko Braniccy. W źródłach historycznych jako pierwsza pojawiła się w 1222 roku Ruszcza. Dzięki badaniom archeologicznym wiemy, że w Ruszczy istniał romański kościół w miejscu obecnej, gotyckiej świątyni. Od połowy XIII wieku Ruszcza i Branice należały do rodu Gryfitów-Świebodziców. Na przestrzeni wieków właścicielami Ruszczy i Branic byli: Braniccy, Popielowie i Badeniowie. Najważniejszymi zabytkami w Ruszczy są gotycki kościół pw. św. Grzegorza, oraz dworek Pawła Popiela (1807-1892).  Natomiast do dziedzictwa Branic należą: dawny dwór Branickich, oraz tzw. "dworek polski" Branickich, a potem Badenich.

Kościół pod wezwaniem św. Grzegorza w Ruszczy.
Świątynia została ufundowana około 1420 roku przez Wierzbiętę z Branic ( zm. 1425), stolnika krakowskiego, którego epitafium znajduje się w jej wnętrzu. Kościół utrzymany jest w stylu gotyckim. Został wzniesiony w miejscu starszej, romańskiej świątyni. W ostrołukowych oknach prezbiterium umieszczone były kwatery witrażowe, z których jedna, przedstawiająca św. Grzegorza, patrona kościoła i jego fundatora, przetrwała w tym miejscu do dziś. W ołtarzu głównym umieszczono siedemnastowieczna kopię rzymskiego obrazu, przedstawiającą św. Grzegorza Wielkiego, autorstwa Annibale Carraciego, tym cenniejszą, że oryginał uległ zniszczeniu.

 

 Fot. 1. Kamienne epitafium Wierzbięty z Branic, 1425 rok, aut. fot. M. Lempart. Ilustracja pochodzi z publikacji, M. Lempart "Zapomniane dziedzictwo Nowej Huty Ruszcza i Branice", Kraków, 2009.

Fot. 2. Malowane epitafium Wierzbięty z Branic, ok. 1420 roku, fot i wł. Muzeum Narodowego w Krakowie. 

 

Dworek Pawła Popiela (1807-1892) w Ruszczy.
W 1832 roku gospodarzem Ruszczy został Paweł Popiel, galicyjski konserwatysta, współzałożyciel "Czasu" - organu prasowego konserwatystów. Paweł Popiel był konserwatorem krakwoskich zabytków. Potomkowie Pawła Popiela zyli w ruszczy do 1945 roku, kiedy to upaństwowiono majątek Popielów, a grunty rozparcelowano. Z ważniejszych wydarzeń, jakie miały miejsce w Ruszczy warto przypomnieć wizytę kardynała Achille Rattiego (1857-1939), późniejszego papieża Piusa XI, która miała miejsce 11 września 1918 roku.

 

Fot. 1. Dworek Pawła Popiela, stan z 2009 roku, aut. fot. M. Lempart,  wł. Muzeum Historycznego Miasta Krakowa

 

Branice pojawiają się w źródłach w 1250 roku. Od początku istnienia aż do końca XVIII w. były w posiadaniu rodu Gryfitów, który od nazwy wsi przyjął nazwisko Branickich. Stary dwór, nawiązujący swoją architekturą do średniowiecznej wieży obronnej, został ok. 1603 roku zmodernizowany w stylu późnorenesansowym za sprawą ówczesnego właściciela, Jana Branickiego, starosty niepołomickiego, który do prac adaptacyjnych zaangażował krakowski warsztat Santi Gucciego. Na przełomie XVIII i XIX w. kolejni właściciele Branic, Badeniowie, wystawili nowy, parterowy dworek w stylu klasycystycznym. Natomiast w starym, warownym dworze, urządzili spichlerz, stąd do dziś potocznie określa się go "lamusem dworskim". Dziś w dworku Badenich mieszczą się pracownie naukowe Muzeum Archeologicznego, a w starym dworze prezentowane są wystawy dotyczące archeologii terenów obecnej Nowej Huty.

 

Fot. 1. Stary dwór, zwany lamusem branickim. Stan z 2009 roku, aut. fot. m. Lempart, wł. Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. 
 

 Fot. 2. Dworek Badenich w Branicach. Stan z 2009 roku,. aut. fot. Leszek Sibila. Ilustracja pochodzi z publikacji M. Lempart,  "Zapomniane dziedzictwo Nowej Huty Ruszcza i Branice", Kraków 2009.



"Zapomniane dziedzictwo Nowej Huty" 2010 - Wadów.

Wadów to kolejna wieś o bogatej historii, która w 1951 roku weszła w skład administracyjny dzielnicy Nowa Huta. Pierwsza wzmianka o Wadowie pochodzi z 1243 roku. Wadowem przez wieki zarządzały postaci nietuzinkowe, wielkiego formatu. Od czasów średniowiecza do najznamienitszych z nich należeli: Klemens Gryfita, kasztelan krakowski, fundator klasztoru Benedyktynek w Staniątkach, Spytka z Melsztyna, walczący z biskupem krakowskim i sprzyjającego husytom.  Pod koniec XVIII wieku właścicielem Wadowa został doktor medycyny, reformator nauczania lekarzy na krakowskiej uczelni, twórca pierwszego szpitala klinicznego w Krakowie – Andrzej Badurski. Po nim dziedzictwo przejęli słynni krakowscy aptekarze: Jan Andrzej Szaster, kierownik pierwszej katedry farmacji na Uniwersytecie Krakowskim oraz kontynuator jego dzieła, doktor Antoni Szaster. W XIX wieku Wadów stał się domeną kobiet: właścicielką Wadowa została Anna Szaster, żona Antoniego, patriotka otoczona powszechnym szacunkiem i stawiana za wzór do naśladowania, po której wieś odziedziczyła jej wnuczka, Anna Różycka, odważna dziewczyna, która za konspiracyjną pracę na rzecz wyzwolenia ojczyzny zginęła w austriackiej twierdzy. W 1874 roku kolejną właścicielką została Helena z Wężyków Badeniowa, twórczyni salonu literackiego, poważana przez krakowskie środowisko literackie. Kolejny właściciel, drugi mąż Heleny Badeniowej, Kazimierz Morawski, o mały włos nie został prezydentem Rzeczypospolitej… W Wadowie zachował się, obecnie mocno zniszczony pałac, wybudowany według projektu Antoniego Łuszczkiewicza na zlecenie Józefa Badeniego w 1874 roku.

 

Fot. 1. Dwór w Wadowie, 1905 r., aut. fot. niezn; wł. Wincentego Cieślewicza. Ilustracja pochodzi z publikacji M. Lempart, "Zapomniane dziedzictwo Nowej Huty: Wadów", Kraków 2010. 

newsletter