Wydarzenia

08.09.2017 - -09.09.2017 kalendarium 31
Ulica Pomorska

Dni Pamięci Ofiar Gestapo

dodano 01.07.2013 - aktualizacja 18.08.2017
Po raz jedenasty Muzeum Historycznego Miasta Krakowa organizuje obchody Dni Pamięci Ofiar Gestapo, pragnąc zachować w pamięci krakowian i Małopolan tragiczną historię domu przy ul. Pomorskiej 2. Dzień ten jest obchodzony we wrześniu w związku z rocznicą przejęcia przez niemieckie formacje policyjne Domu Śląskiego (13 września 1939). W obchodach biorą udział kombatanci, przedstawiciele władz państwowych i lokalnych, kompania honorowa Wojska Polskiego, orkiestra wojskowa, uczniowie krakowskich szkół oraz mieszkańcy Krakowa i Małopolski. W programie uroczystości zaplanowano m.in.  uroczysty apel ku czci ofiar gestapo, złożenie kwiatów pod tablicą pamiątkową na fasadzie Domu Śląskiego przy ul. Pomorskiej 2, pokazy filmów archiwalnych czy prelekcje przygotowane przez pracowników oddziału Ulica Pomorska.
Tegoroczna edycja zostanie poświęcona Polakom, mieszkańcom Krakowa, którzy dla ratowania Żydów, śmiertelnie zagrożonych przez niemieckiego okupanta, płacili często cenę życia, zdrowia czy wolności. W tym roku, tak jak w poprzednim, Dniom Pamięci będą patronować dwie postaci. Pierwszą z nich będzie Tadeusz Paziuk, rozstrzelany w 1944 r. za pomoc Żydówce, drugą – Zbigniew Kluska, żołnierz Związku Walki Zbrojnej AK, oskarżony, uwięziony i skazany na karę śmierci za rozprowadzanie „pism wywrotowych” i nielegalne posiadanie broni, rozstrzelany w 1944 roku.

I patron tegorocznych Dni Pamięci: Tadeusz Paziuk (1894-1944)
W czasie I wojny światowej służył w armii austro-węgierskiej, po wojnie natomiast w żandarmerii Wojska Polskiego. Od 1 grudnia 1919 roku służył w policji. W 1925 r. był nadkomisarzem, referentem administracyjnym i zastępcą (od 9.12.1924 r.) komendanta okręgu XIV, Policji Państwowej Województwa Poleskiego. W Policji Państwowej służył do maja 1926 r.
W latach 1927-1931 pracował w Poselstwie Rzeczypospolitej Polskiej w Rio de Janeiro. W latach 1933- 1939 był komornikiem Sądu Grodzkiego min. w Niemirowie, w Chodorowie oraz w Tarnopolu.
W czasie II wojny światowej przeniósł się do Krakowa.
W 1943 r. został aresztowany przez Gestapo za pomoc udzielaną Żydom i uwieziony w więzieniu na Montelupich, gdzie przebywał do stycznia 1944 roku. Został zamordowany i figuruje na tzw. afiszu śmierci z 29.01. 1944 r., pod numerem 36: ,,Komornik sądowy Tadeusz Paziuk z Krakowa za przychylność okazaną Żydówce przez udzielenie schronienia''.

II patron wybrany w otwartym plebiscycie: Zbigniew Kluska (1918-1944)
Urodził się w Krakowie. Od roku 1937 był studentem wydziału lekarskiego Uniwersytetu Jagielońskiego w Krakowie. Od grudnia 1940 r. był żołnierzem ZWZ (Związek Walki Zbrojnej- AK (Armia Krajowa).
W wyniku donosu został aresztowany przez Gestapo 15 grudnia 1943 r. podczas dyżuru w szpitalu przy ul Kopernika 17 w Krakowie. Po bestialskich przesłuchaniach w budynku Gestapo przy ul Pomorskiej 2 został osadzony w więzieniu Montelupich i oskarżony o "rozprowadzanie pism wywrotowych i wiedzy o nielegalnym posiadaniu broni a nie powiadomieniu o tym władzy".
Został przez sąd doraźny przy Kommandeur der Sicherheitspolizei und des SD für den Distrikt Krakau zasądzony na karę śmierci w dniu 29.01.1944 r. i rozstrzelany w marcu   1944 r.

PROGRAM
08–12 września 2017 r.

08 września (piątek)

9.00 – msza święta w kościele św. Szczepana (ul. H. Sienkiewicza 19)

10.00–10.50 – uroczysty apel ku czci ofiar gestapo i złożenie kwiatów przy tablicy pamiątkowej z udziałem żołnierzy Wojska Polskiego (ul. Pomorska 2)

11.30–15.00 – I blok konferencji Dlaczego warto wracać do bolesnej przeszłości? (sala wykładowa LOK, ul. Pomorska 2)

Program:
Prowadzenie: Jacek Salwiński, z-ca Dyrektora ds. Naukowych Muzeum Historycznego Miasta Krakowa
11.30-11.40 - Jacek Salwiński, z-ca Dyrektora ds. Naukowych Muzeum Historycznego Miasta Krakowa - powitanie gości.
11:40-12.00 - prof. dr hab. Tomasz Gąsowski (Uniwersytet Jagielloński) - Splot relacji polsko-żydowskich w II Rzeczpospolitej.
12:00-12.20 - dr Mateusz Szpytma (Zastępca Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej) - Stosunek społeczeństwa polskiego do zagłady Żydów.
12:20-12:40 - dr s. Teresa Antonietta Frącek (Dyrektor archiwum Zgromadzenia Sióstr Franciszkanek Rodziny Maryi) - Wkład Kościoła katolickiego, zwłaszcza zgromadzeń zakonnych żeńskich, w ratowanie Żydów w okresie okupacji niemieckiej.
12:40-13:00 - dr Grzegorz Berendt (Wicedyrektor Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku) - Stosunek ludności polskiej do Zagłady Żydów na terenach zajętych przez Werhmacht po 1941 r.
13:00-13:20 - Dyskusja.
13:20-13:30 - Przerwa kawowa.
13:30-13:50 - dr Martyna Grądzka-Rejak (Biuro Badań Historycznych Instytutu Pamięci Narodowej) - Zagłada Żydów krakowskich w kontekście postaw ludności polskiej.
13:50-14:10 - dr hab. Janusz Wróbel (Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Łodzi) - Stosunek ludności polskiej do Zagłady Żydów na terenie Kraju Warty.
14:10-14:30 - dr Marcin Urynowicz (Biuro Badań Historycznych Instytutu Pamięci Narodowej) - Zagłada Żydów warszawskich w kontekście postaw ludności polskiej.
14:30-14:50 Dyskusja.

17.00 – Inauguracja wystawy plenerowej Cierpieli i ginęli dla innych na pl. Inwalidów. Wystawa poświęcona krakowianom represjonowanym przez Niemców za pomoc ludności żydowskiej.

09 września (sobota)

12.00, 14.00, 16:00 - bezpłatne oprowadzanie po wystawie stałej Krakowianie wobec terroru 1939-1945-1956 oraz byłych celach aresztu podręcznego Gestapo (konieczna wcześniejsza rejestracja: info@mhk.pl lub www.bilety.mhk.pl)

Wycieczka autokarowa do Krzesławic, gdzie odbędzie się zwiedzanie miejsca pamięci w Forcie 49 „Krzesławice” (wycieczka dla ok. 100 osób, będzie obowiązywała wcześniejsza rejestracja poprzez COZ info@mhk.pl)
10.30 - wyjazd z Krakowa z przystanku autobusowego pl. Iwalidów w kierunku Kleparza
11.00 - zwiedzanie (dyr. Młodzieżowego Domu Kultury Fort Krzesławice 49: Leszek Dziadoń)
12.30 - powrót

10.00-13.00 – II blok konferencji Dlaczego warto wracać do bolesnej przeszłości? (sala wykładowa LOK, ul. Pomorska 2)

Program
Prowadzenie: kustosz Monika Bednarek (Muzeum Historycznego Miasta Krakowa)
10:00-10:10 - kustosz Monika Bednarek (Muzeum Historycznego Miasta Krakowa) - powitanie gości
10:10-10:30 - Bartosz Heksel (Muzeum Historyczne Miasta Krakowa) - Rada Pomocy Żydom na wystawie MHK "Kryptonim Żegota - ukryta pomoc - pomoc ukrytym".
10:30-10:50 - Piotr Hojka (Muzeum w Wodzisławiu Śląskim) - Marsz Śmierci z KL Auschwitz do stacji kolejowej Loslau.
10:50-11:10 - Ewa Kołomańska (Muzeum Wsi Kieleckiej) - Przez pryzmat pogromu .... Problematyka upamiętnienia Polaków ratujących Żydów na Kielecczyźnie w latach II wojny światowej.
11:10-11:30 - Izabela Terela (Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi) - Pamięć o Zagładzie w Łodzi.
11:30-11:40 - Przerwa kawowa
11:40-12:00 - Ewa Koper (Muzeum - Miejsce Pamięci w Bełżcu) - Pomoc w cieniu obozu zagłady – historie Sprawiedliwych z Bełżca.
12:00-12:20 - Andrzej Chytkowski - Upamiętnianie wysiedleń krakowskich Żydów  do obozu zagłady w Bełżcu w czerwcu 1942 r. na tle relacji polsko-żydowskich.
12:20-12:40 - Izabela Chodorowicz - Jak uczyć dzieci, czym była Zagłada. "Aby pamięć nie umarła – Spacerownik z moim Dziadkiem".
12:40-13:00 - Dyskusja.

12 września (wtorek)
09.00-17.00 – gra terenowa W służbie Ojczyźnie i bliźniemu opowiadająca o działalności konspiracyjnej Szarych Szeregów oraz pomocy dla ludności Żydowskiej (ul. Pomorska 2).


Dotychczasowi patroni uroczystości Dni Pamięci Ofiar Gestapo:

2009
Czesław Mika (1924–1945)
Był partyzantem Batalionów Chłopskich (BCh) w rejonie Skawiny. Aresztowany na skutek donosu, był przesłuchiwany w siedzibie Gestapo przy ul. Pomorskiej 2. Na ścianie w celi pozostawił charakterystyczną inskrypcję z orłem w koronie. Został rozstrzelany przez Niemców w ostatniej masowej egzekucji w krakowskiej dzielnicy Dąbie 15 stycznia 1945 r. i pochowany w zbiorowej mogile na miejscu zbrodni. 9 lutego jego ciało po ekshumacji pochowano wraz z innymi ofiarami na cmentarzu Rakowickim.

2010
Uroczystości poświęcone Szarym Szeregom
Henryk Sroka (1925–1944)
W latach 1932–1939 należał do zastępu „Puchacze” I Borkowskiej Drużyny Harcerzy im. Zawiszy Czarnego. Od początku okupacji niemieckiej włączył się w działalność krakowskich Szarych Szeregów i Armii Krajowej. Został aresztowany w lipcu 1944 r. i zakatowany na śmierć podczas brutalnego śledztwa w siedzibie Gestapo przy ulicy Pomorskiej 2. W celach podręcznego aresztu znajdują się pozostawione przez niego napisy.

2011
Uroczystości poświęcone krakowiankom w czasach okupacji niemieckiej
Irena Włodek, z domu Kostecka (1914–1997)
27 maja 1944 r. wskutek prowokacji konfidenta została aresztowana przez Gestapo wraz z mężem Romanem, rodzicami, siostrą, szwagrem i znajomymi z rodziny Świątków. Była przesłuchiwana w siedzibie Gestapo przy ul. Pomorskiej 2 w Krakowie. Na ścianach aresztu zachowały się wykonane przez nią napisy. W lipcu 1944 r. z więzienia przy ul. Montelupich 7 w Krakowie została przewieziona wraz z siostrą do KL Ravensbrück, a w sierpniu 1944 r. do KL Buchenwald. Po wojnie mieszkała we Wrocławiu.

2012
Uroczystości poświęcone losom krakowskich dzieci w latach 1939–1945.
Zdzisław Korczyński (1927–1989)
13 czerwca 1942 r. 15-letni Zdzisław Korczyński został zatrzymany przez Gestapo w ulicznej łapance przed kinem Wanda w Krakowie i przetransportowany do więzienia przy ul. Montelupich. 26 czerwca 1942 r. w grupie 20 więźniów został wysłany do KL Auschwitz. Tam oznaczono go jako więźnia politycznego. 28 października 1944 r. został przeniesiony do Leitmeritz (Litomierzyce w Czechach) – zewnętrznego komanda KL Flossenbürg. Tam doczekał wyzwolenia obozu przez Armię Czerwoną. Po wojnie mieszkał w Krakowie.

2013
Uroczystości poświęcone środowisku ziemian zaangażowanych w działalność konspiracyjną.
Leon Krzeczunowicz, ps. Express, Roland (1901–1945)
Od 1940 r. współpracował przy tworzeniu konspiracyjnej komórki o kryptonimie Uprawa i pełnił funkcję jej szefa w okręgu krakowskim. Zadania „Uprawy” obejmowały m.in. zbieranie funduszy na potrzeby AK, zakup i przewożenie broni, zbieranie informacji o ruchach wojsk niemieckich, ukrywanie zdekonspirowanych żołnierzy AK. Został aresztowany przez Gestapo w Krakowie 1 sierpnia 1944 r. Był torturowany podczas śledztwa w więzieniu przy ul. Montelupich 7 i w budynku przy ul. Pomorskiej 2, gdzie na ścianie celi pozostawił napisy. W grudniu 1944 r. wywieziono go do  KL Gross-Rosen, a w styczniu 1945 r. do KL Mittelbau-Dora, gdzie zginął w nieznanych okolicznościach.

2014
Uroczystości poświęcone aresztowanym przez Niemców osobom duchownym
o. Marceli Pasiecznik (1908–1988)
W 1933 r. wstąpił do Zakonu Braci Mniejszych Prowincji Matki Bożej Anielskiej (reformatów) w Wieliczce, a w 1937 r. przyjął święcenia kapłańskie. Podczas okupacji niemieckiej współpra¬cował z Armią Krajową w rejonie Szczawnicy. 30 sierpnia 1944 r. został aresztowany i przewieziony do siedziby Gestapo przy ul. Pomorskiej w Krakowie, a następnie do więzienia przy ul. Montelupich. Po miesięcznym pobycie w więzieniu został wysłany do KL Flossenbürg, a następnie KL Dachau, gdzie docze¬kał wyzwolenia.

2015
Uroczystości poświęcone żołnierzom i członkom struktur Polskiego Państwa Podziemnego
Ernest Niemiec (1912−1997)
Zmobilizowany w sierpniu 1939 r., brał udział w kampanii wrześniowej jako żołnierz Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie” dowodzonej przez gen. Franciszka Kleeberga. Trafił do niewoli niemieckiej, z której uciekł na początku 1940 r. Zamieszkał w Krakowie, gdzie działał w konspiracji. W 1943 r. jako porucznik pełnił funkcję adiutanta dowódcy III Odcinka Komendy Obwodu Kraków–Miasto Armii Krajowej, Stanisława Wańtucha.  Został aresztowany przez Gestapo 11 listopada 1943 r. Był wielokrotnie przesłuchiwany przy ul. Pomorskiej 2. Tu, w celi aresztu podręcznego pozostawił swój podpis. W połowie 1944 r. wywieziono go do KL Gross-Rosen, a po ewakuacji więziono kolejno w KL Mauthausen, KL Ebensee, KL Amstetten, KL Melk. 6 maja 1945 r. doczekał wyzwolenia.

2016
Uroczystości poświęcone środowisku narodowców
Tadeusz Surzycki (1903–1941)
W latach 1939–1939 był członkiem Rady Miejskiej w Krakowie. Na przełomie września i października 1939 r., wraz z grupą działaczy Stronnictwa Narodowego (SN), przystąpił do budowy konspiracyjnej organizacji tej partii na terenie województwa krakowskiego i tworzył jej władze. Z ramienia Krakowskiego Okręgu SN zajmował się sprawami wojska. Jako przedstawiciel SN wszedł razem ze Stanisławem Rymarem w skład konspiracyjnego Krakowskiego Komitetu Międzypartyjnego. Został aresztowany przez Gestapo w 1940 r. Początkowo był więziony przy ul. Montelupich w Krakowie. Następnie został wywieziony do KL Auschwitz, gdzie został zamordowany w lutym 1941 r.

Patron wybrany w plebiscycie 2016
Antoni Ulatowski, ps. Wacław (1922–1944)
W czasie okupacji niemieckiej był harcerzem i żołnierzem Narodowej Organizacji Wojskowej. Po zastrzeleniu przez Gestapo matki i brata, zagrożony aresztowaniem, przeniósł się do Krakowa, gdzie wziął udział w wielu akcjach przeciwko Niemcom. Po wojnie planował studia medyczne. 6 października 1944 r. został ciężko ranny w strzelaninie z patrolem niemieckim. Aresztowany przez Gestapo wraz ze swoimi kolegami o pseudonimach „Zjawa” i „Gryf”, został osadzony w celach aresztu przy ul. Pomorskiej 2. Podczas przesłuchania gestapowcy obiecywali mu pomoc lekarską w zamian za ujawnienie informacji na temat organizacji. Odmówił jakiejkolwiek współpracy i zmarł wskutek wykrwawienia. Na ścianach cel pozostały związane z nim inskrypcje wykonane przez „Zjawę” i „Gryfa”.

W 2007 roku Muzeum Historyczne Miasta Krakowa oddział Ulica Pomorska zainicjowało coroczne obchody Dnia Pamięci Ofiar Gestapo, pragnąc zachować w pamięci krakowian i Małopolan tragiczną historię domu przy ul. Pomorskiej 2. Dzień ten jest obchodzony we wrześniu w związku z rocznicą przejęcia przez niemieckie formacje policyjne Domu Śląskiego (13 września 1939). W obchodach biorą  udział kombatanci, przedstawiciele władz państwowych i lokalnych, kompania honorowa Wojska Polskiego, orkiestra wojskowa, uczniowie krakowskich szkół oraz mieszkańcy Krakowa i Małopolski. W programie obchodów znajdują się takie punkty jak uroczysty apel ku czci ofiar gestapo, złożenie kwiatów pod tablicą pamiątkową na fasadzie Domu Śląskiego przy ul. Pomorskiej 2, pokazy filmów archiwalnych czy prelekcje przygotowane przez pracowników oddziału Ulica Pomorska.
13 września 1939 roku, kilka dni po wkroczeniu oddziałów Wehrmachtu do Krakowa, budynek Domu Śląskiego został zajęty przez niemieckie formacje policyjne i do 17 stycznia 1945 roku był siedzibą Komendy Policji i Służby Bezpieczeństwa w dystrykcie Kraków. IV wydziałem Komendy była Tajna Policja Państwowa (Geheime Staatspolizei) – gestapo. Dziś w budynku przy ulicy Pomorskiej znajdują się zabytkowe cele aresztu gestapo z zachowanymi inskrypcjami więźniów, stanowiącymi wstrząsający dokument niemieckiej okupacji miasta, nad którymi Muzeum Historyczne Miasta Krakowa sprawuje pieczę.
W pokojach I i II piętra budynku przy Pomorskiej odbywały się przesłuchania osób zatrzymanych przez funkcjonariuszy hitlerowskiego aparatu bezpieczeństwa. Przewożono tutaj aresztowanych bezpośrednio z miejsc zatrzymania, a także z więzienia przy Montelupich, również zaadaptowanego dla potrzeb niemieckiego aparatu represji. W piwnicach Domu Śląskiego gestapo urządziło podręczny areszt, budując ściankę działową odcinającą dużą powierzchnię piwniczną (stanowiącą przed 1939 rokiem magazyny żywności stołówki Domu Śląskiego) i tworząc trzy niewielkie cele (o powierzchni nieco ponad 24 m²) z korytarzem i ubikacją, z wejściem od strony podwórka.
Z okresu wojny nie zachowały się żadne niemieckie dokumenty świadczące o tym co działo się w Domu Śląskim przez ponad pięć lat hitlerowskiej okupacji. Wiedzę o wydarzeniach tego okresu uzyskano dzięki licznym relacjom przekazanym przez osoby, które przeżyły straszliwe tortury zadawane więźniom Pomorskiej. Do dzisiaj nie jest dokładnie znana liczba osób (nie tylko Polaków), które przeszły przez katownię gestapo przy ul. Pomorskiej.